Ekonomisi durgunluk sınırına gelen Çekler, eski liderleri Václav Havel ile birlikte hümanist siyaset hayallerini de kaybetti. Halkın üçte biri Havel’in karşı olduğu komünizmi özlüyor. Bahar yorgunu Çekler neyin yasını tutuyor?

Demir perdenin kalktığı yılların DoÄŸu Avrupası ile bugün “bahar rüzgarları” esen Arap dünyası arasında benzerlikler çok. Batı için Arap ülkelerinde devrilmesi gereken diktatörlerin, DoÄŸu Avrupa’daki adı sosyalizmdi. Yerine getirilmesi istenen sistem de aynı; kapitalizm. O zaman sancılı, Balkanları da katarsak kanlı geçen sürecin adı dönüÅŸümdü.

Bugün sonu nereye varacağını pek kestiremediÄŸimiz Tunus ile baÅŸlayan deÄŸiÅŸime, Çeklerin 1968’in ocak ayında baÅŸlattıkları ve Sovyet iÅŸgali ile sona eren liberalleÅŸme hareketinden esinlenerek bulunan daha zararsız bir baÅŸlık kullanıyoruz; Arap Baharı. Ancak ÅŸunu çok iyi biliyoruz ki, bu baharın sonunda Arap ülkeleri kesinlikle AB üyesi olmayacak. Önemli bir fark daha var: Arap ülkelerindeki isyancıların yerine DoÄŸu Avrupa’da Batı dostu liderlerin olması. Ä°ÅŸte bunlardan biri, hatta en popüler olanı Çek Devlet BaÅŸkanı ve yazar Václav Havel, Pazar günü 75 yaşında hayatını kaybetti. Çekler kadar Avrupa basını da övgü dolu sözlerle Havel’in ardından yas tutuyor.

TEKNÄ°SYENLÄ°KTEN YAZARLIÄžA

Václav Havel, 1936’da Prag’da burjuva bir ailenin çocuÄŸu olarak dünyaya geldi. Havel ailesi ülkeye komünist rejimin gelmesiyle bütün mal varlığını kaybetti. Ailesi nedeniyle normal bir okula gidemeyen Václav Havel, önce laborantlık eÄŸitimi aldı. Ancak gönlünde yatan yazarlık tutkusundan hiç vazgeçmedi. Ellili yıllarda kaleme aldığı ilk yazılarında kendisi gibi Praglı olan Franz Kafka’nın etkisi görülür. Altmışlarda Havel, sahne teknisyeni olarak çalışmaya baÅŸladığı tiyatroda önce dramaturg sonra da oyun yazarı oldu.

Dışarıdan aldığı dramaturji eÄŸitimini 1966’da tamamladığında kendi yazdığı birkaç eseri sahneye koymuÅŸtu bile. Havel’in bazıları Türkçeye de çevrilen eserlerinde komünizm karşıtlığı önemli bir yer tutar. Prag Baharı’nın gerçekleÅŸtiÄŸi 68’de Bağımsız Yazarlar Klübü’nün üyesi olan Václav Havel, 150 entelektüel ile birlikte Komünist Partisi’ne gönderilen açık mektupta ülkesi için daha fazla demokrasi çaÄŸrısında bulunmuÅŸ ve Alexander Dubcek’in reform sürecine destek vermiÅŸti. Dubcek’ten farklı olarak, hümanist bir sosyalizme inanmayan Kadife Devrim’in öncülerinden Havel, uluslar arası alanda yazarlığından çok muhalifliÄŸi ile tanındı.

KADÄ°FE DEVRÄ°M DÖNÜM NOKTASI OLDU

1975’de, iktidarını korumak için halkın onurunu ayaklar altına aldığı, ahlaki krizi derinleÅŸtirdiÄŸi gerekçesiyle komünist Husek rejimine karşı yazılan bir açık mektuba daha imza koyan Václav Havel, “Charta 77” adlı halk hareketinin de kurucularından oldu. Havel’in ömrü seksenli yıllarda hapishanelerde geçti. 1989, Václav Havel’in ve Çeklerin kader yılı sayılır. Ocak ayında ülkesinin iÅŸgaline karşı protesto için kendini yakan bir öÄŸrenciyi anmak amacıyla tören düzenlenmesine ön ayak olan Havel, yine tutuklandı ve uluslar arası tepkilerin ardından altı ay sonra serbest bırakıldı.

Kasım’da baÅŸlayan Kadife Devrim’in sonunda Devlet BaÅŸkanı Husak devrildi ve Václav Havel Sosyalist Çekoslovakya’nın 1948’den beri sosyalist olmayan ilk lideri oldu. Dubcek de bir gün önce baÅŸbakan olarak seçilmiÅŸti. 1990’da Gorbaçov ile imzalanan deklarasyondan sonra Sovyet askerleri Çekoslovakya’dan çekildi, 1992’de Slovakya bağımsızlığını ilan etti ve ülke barışçıl bir biçimde bölündü. Havel, 2003’e kadar 14 yıl boyunca devlet baÅŸkanlığı yaptı.

GÜVEN SEMBOLÜ HAVEL

Havel’in biyografisinde Batı’nın tüketim toplumuna dayanan egoizmine karşı olduÄŸu yazıyor ama Çek Cumhuriyeti batı modeli tüketim toplumuna uyum saÄŸlamakta diÄŸer DoÄŸu Avrupa ülkelerinden çok daha becerikli davrandı. Bunda elbette ülkenin sosyalist dönemde de sanayisinin geliÅŸmiÅŸ ve Slovaklar ayrıldığında, daha çok kalifiye iÅŸgücünün Çek Cumhuriyeti’nde kalmış olmasının payı büyük.

AB üyelik sürecinde üyeliÄŸin riskinden çok, getireceÄŸi olanakların altı çizildiÄŸi için Çekler pek çok acı reçeteye göz yumdu. AB üyelik müzakerelerinin baÅŸlamasının ardından gelen bir yıl içinde birliÄŸe uyum saÄŸlamak için 200’den fazla yasayı yürürlüÄŸe sokan Çekler, AB’nin taleplerini gözü kapalı yerine getirdiler. Çekler, ülkelerini yabancı sermayeye çekinmeden açıp, AB fonlarından da sonuna kadar yararlandılar. Avrupa’ya, yani yuvaya dönmenin ve diÄŸerleri ile aynı masada oturmanın sarhoÅŸluÄŸu ile egemenlik haklarını ve kimliklerini kaybetmekten korkmayan Çekler için güven duygusunun bir tek sembolü vardı; Václav Havel.

HÜMANÄ°ST SÄ°YASET RÜYASI ERKEN BÄ°TTÄ°

“Apolitik politikacı” unvanını taşıyan Havel, sivil toplumun ve hümanist demokrasinin sadık bir savunucusu olarak ün yaptı. Havel, halk tarafından siyasi deÄŸil ahlaki bir programı olduÄŸuna, siyaset deÄŸil felsefe yaptığına inanıldığı için çok sevildi. Makamına tramvay ile gittiÄŸi, resmi toplantılara kısa pantolonla katıldığı ya da komünist dönemde dinlenmesi yasak olan Rolling Stones’u davet ettiÄŸi için devlet baÅŸkanından çok halk adamı olarak sempati topladı.

Amerikan ve Avrupalı politikacılardan en az halkı kadar övgü alan Havel, dış siyasetin, iç siyasetten daha kadirÅŸinas olduÄŸunu söylemekten çekinmedi. Nitekim, 2005’de AB ve NATO üyesi olan ülkesinin Kosova savaşına katılmasına tereddütsüz evet dedi ve Irak iÅŸgalinde ABD’yi destekleyen AB liderleri arasında ilk sıraya yerleÅŸti. Pek çok dostu, Václav Havel’i iktidarda olduÄŸu dönemde, hümanist ideallerinden vazgeçmekle suçladı. Havel sık sık yaÅŸam felsefesinin, bir yalanın deÄŸil, gerçeÄŸin içinde yaÅŸamaktan olduÄŸunu söylerdi. Ancak kendisi bile kitaplarından birinde siyaseti saçma sapan bir tiyatro oyunu yazmak olarak gördüÄŸünü, bir anda uyanacağı ve her ÅŸeyin bir rüya olduÄŸunu anlayacağını yazdı.

KOMÜNÄ°ZM ÖZLEMÄ° Ä°LE TÜKETÄ°M ÇILÄžINLIÄžI ARASINDA

2005 yılında AB’ne coÅŸkuyla adım atan Çek Cumhuriyeti de bugünlerde yavaÅŸ yavaÅŸ bir rüyadan uyanıyor. Ülke ekonomisine dair kötü senaryoların sonu gelecek gibi görünmüyor. Ekonomisinin 2012’de de daralmaya devam edeceÄŸi hatırı sayılır bankalar tarafından ön görülen Çek Cumhuriyeti’nin durgunluk sınırında olduÄŸuna dikkat çekiliyor. Havel’in halefi Devlet BaÅŸkanı Václav Klaus, daha önceki gün AB’ndeki sistemi “komünizmde olduÄŸu gibi siyasetin ekonomi üzerindeki diktası” sözleri ile eleÅŸtirerek, önlem alınmazsa önümüzdeki on yılın kayıp sayılacağına dikkat çekti. Klaus, Avrupa halkı olmazsa Avrupa demokrasisinin de olmayacağının altını çizdi.

Yapılan son kamuoyu yoklamaları ise, Çek halkının üçte birinin kendini komünist dönemde daha mutlu hissettiÄŸinin altını çiziyor. Çeklerin \% 90’dan fazlası son 22 yılda elde edilen en büyük baÅŸarının, ülkede bulunan tüketim mallarındaki artış olduÄŸuna inanıyor. Václav Havel, siyaseti bırakan bir politikacının yaÅŸadıklarını anlattığı son oyununa, ölüm ya da kaybolma anlamına gelen “Ayrılış” adını koyması tesadüf olmasa gerek.

Mektuplarının birinde, “ Ä°çimde bir boÅŸluk var ve ben onun sınırlarına dahi ulaÅŸamıyorum” diyen ünlü yazar Kafka’nın ülkesinde Havel’in ölümüyle halk tüketim toplumunun yarattığı boÅŸluktan biraz daha uzaÄŸa düÅŸtü. Prag’ın başı saÄŸ olsun.

Haberler